Baile
Aoisghrúpaí
> 4 Bliain
Ainmneacha Gaeilge
Naíonraí
Ag úsáid Gaeilge le do pháistí
Ag tógáil páistí le Gaeilge taobh amuigh den Ghaeltacht
Ag Tógáil Páistí le Gaeilge sa Ghaeltacht
Tacaíocht, Seirbhísí agus Áiseanna
4 > 12 Bliain
Gaelscoileanna
Buntáistí Oideachais trí Ghaeilge
Coláistí Samhraidh
An Ghaelbhratach
Féilte
Tacaíocht, Seirbhísí agus Áiseanna
12 > 18 Bliain
Gaelcholáistí
Buntáistí Oideachais trí Ghaeilge
Coláistí Samhraidh
5 leid nuair atá tú ag dul chun na Gaeltachta
An Ghaelbhratach
Féilte
Ag úsáid d’ainm as Gaeilge
Tacaíocht, Seirbhísí agus Áiseanna
18 > 22 Bliain
Cumainn Ghaelacha & Aontais Mhac Léinn
Cúrsaí le Gaeilge ar an 3ú Leibhéal
Féilte
Tacaíocht, Seirbhísí agus Áiseanna
22+ Bliain
Gairmeacha le Gaeilge in Éirinn
Ag foghlaim na Gaeilge
Ranganna Gaeilge do Dhaoine Fásta
Glac Páirt sa Ghluaiseacht
Ciorcail Chomhrá | Caint & Comhrá
Féilte
Saoire sa Ghaeltacht
Tacaíocht, Seirbhísí agus Áiseanna
Ag labhairt Gaeilge le do gharpháistí
Pobal
Ar díol agus ar cíos sa Ghaeltacht
10 bhFáth le Clárú don Eolaire Gnó
Ciorcail Chomhrá | Caint & Comhrá
Sloinnte
An Ghaeltacht
Grúpaí Pobail
Na Lárionaid Ghaeilge
Na Ceanneagraíochtaí
Féilte
Seachtain na Gaeilge le Energia
Imeachtaí Ardú Feasachta
Leabhair Ghaeilge
An Chaint
Oifigigh Gaeilge i bhFeidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte (FSS)
7 dtreoir le bheith níos sábháilte ar líne
Foghlaim
Ag foghlaim na Gaeilge
Naíonraí
Gaelcholáistí
Gaelscoileanna
An Ghaeilge i Scoileanna Béarla
Foghlaim Gaeilge mar dhuine fásta
Téarmaíocht agus Gramadach ar líne
Ranganna
Seirbhísí Gaeilge do Scoileanna
Cearta
Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003
Cairt Eorpach do Theangacha Réigiúnacha & Mionlaigh
Straitéisí Gaeilge ó Thuaidh is ó Dheas
Seirbhísí ar fáil as Gaeilge
Glac Páirt sa Ghluaiseacht
Feachtasaíocht
Taighde Gaeilge
Ag úsáid Gaeilge le seirbhísí stáit
An Coimisinéir Teanga
6 fhorbairt teicneolaíoctha atá ó chainteoirí na Gaeilge
Fostaíocht
Gairmeacha le Gaeilge san Eoraip
Gairmeacha le Gaeilge in Éirinn
CV Samplach Gaeilge
Ag lorg poist leis an nGaeilge
Cé hiad na fostóirí Gaeilge is mó?
Comhairle agallaimh do phost le Gaeilge
Cúrsaí iarchéime Gaeilge do shaol an lae inniu
Cúrsaí bunchéime spéisiúla le Gaeilge
Folúntais
Físeáin: ‘Do Ghairm le Gaeilge’
Leabhrán Ghairmeacha le Gaeilge
5 leid d’fhísagallaimh
Ceisteanna Coitianta
moladh-mor-ag-dul-do-blindboy-as-an-laimh-a-bhi-aige-in-athmhuscailt-an-tsaothair-thabhachtaigh-seo

Moladh mór ag dul do Blindboy as an láimh a bhí aige in athmhúscailt an tsaothair thábhachtaigh seo

NÓS
| Seaghan Mac An tSionnaigh | ,

Fuaireas teachtaireacht ó chara cúpla seachtain ó shin agus ceist na teangan ag dó na geirbe aige. An ón nGaeilge, a d’fhiosraigh sé, a tháinig an focal ‘kawpeist’ isteach i mBéarla na hÉireann. Níor léir dom ar dtús go raibh a leithéid cloiste roimis cheana agam. 

Gan dabht, is mó focal aduain réigiúnda dá shórt a bhuailfeadh leat ag taisteal duit trí thír fhairsing na hÉireann. Bíonn mo mhuintir féin i ndeisceart Chill Chainnigh ag caint ar ‘shillig-a-booka’ mar shampla agus is beag duine a dtuigtear dóibh ciall an fhocail sin ach an oiread.

Is ea, tháinig a lán Éireann focal ón nGaeilge isteach i mBéarla na hÉireann le linn don phróiseas fada iompaithe teangan sa tír. Uaireanta bíonn léargais le fáil sna focail sin ar chanúintí Gaeilge a chuaigh i léig, ach is minic chomh maith a fágadh an bunfhocal Gaeilge ó aithint ar fad i rith an phróisis. Ar an dea-uair, tá dornán foinsí maithe ar fáil don té a chuirfeadh suim i scéal so na bhfocal iasachta ón nGaeilge isteach sa Bhéarla.

Maidir le ‘kawpeist’, deimhnítear in A Dictionary of Anglo-Irish le Diarmuid Ó Muirithe gur ar ‘cáipéis’ na Gaeilge atá an focal san bunaithe. Agus is é a deir Terence Dolan linn faoi ‘shillig-a-booka’ san iontráil chuí in The Dictionary of Hiberno-English ná gur ‘seilide búrc’ is bunús dó. 

A Dictionary of Anglo-Irish is túisce a tháinig amach (1996) agus is é is fearr liom féin – is dílse de ghnáth a chuid ceannfhocal do litriú na Gaeilge, cuirim i gcás. Sna nóchaidí a foilsíodh an dá fhoclóir sin, agus cé nach rófhada ó cuireadh amach iad an chéad lá, bhíodar araon as cló ar feadh roinnt mhaith blianta.

Ansan tá tamall eile de bhliantaibh ó shin do fuair Blindboy Boatclub amach fé mhórshaothar Dolan. Bhí Blindboy tosnaithe ar a bheith ag foilsiú faoi bhrat an fhoilsitheora chéanna a d’fhoilsigh The Dictionary of Hiberno-English, Gill Books, fén dtráth ar cailleadh a chomhscríbhneoir Terence Dolan – sa bhliain 2019. Ó tharla gur ghoill sé ar Blindboy gan fáil a bheith ar sheoid chultúrtha an fhir mhairbh go forleathan, chuaigh sé ag tathant ar a fhoilsitheoir féachaint an gcuirfí an scéal ina cheart arís.

Tá a sheanchas san go léir le fáil ina iomláine ó bhéal an Luimnígh dheisbhéalaigh féinig mar chuid de phodchraoladh inar labhair sé le scríbhneoir eile arís a bhíonn ag foilsiú le Gill Books.

Manchán Magan an an t-údar san, chuir sé siúd amach Thirty Two Words For a Field anuraidh. Ach ba é críoch agus deireadh na mbeart ná gur tugadh fén gceathrú heagrán deThe Dictionary of Hiberno-English a chur i gcló – agus tháinig sé sin amach anuraidh i dteannta réamhrá gairid ó Blindboy Boatclub.

Tá go deimhin moladh mór ag dul do Blindboy as an láimh a bhí aige in athmhúscailt an tsaothair thábhachtaigh seo. Ach b’ait liom le feiscint, caithfead a rá, gur mhó go mór a ainm siúd ar chlúdach an cheathrú eagrán ná ainm Terence Dolan, an té a thiomsaigh an foclóir! Ní dócha go raibh aon bhaint ag Blindboy leis an dearadh grafach, agus ní ceart a bheith anuas air, ach sin an sórt cleasaíochta a mbíonn earnáil na foilsitheoireachta thíos leis na laethanta so. Tionchaire tábhachtach é Blindboy agus canathaobh ná tiocfaí i dtír ar an gcumas margaíochta a bhaineann lena phearsain a úsáid? “Ag fiarthú thar ceann carad” atáim sa cheist sin…

Bhain íoróin nach beag le réamhrá so an eagráin is déanaí de The Dictionary of Hiberno-English. Dhein Blindboy scéal mór ann den difear a thug sé fé ndear lena óige idir a Bhéarla dúchais féin agus Béarla a chol ceathrair ó Mheiriceá. Tagann tuiscint chanúineolaíoch mar í go dtí gach Éireannach óg ag pointe éigin ina shaol gan dabht. 

Ach is léir i ndeireadh na gcéadlínte dá dtagraím rian an Mheiriceánachais ar chaint Blindboy féin: “I’d no idea what had gotten him upset” arsa Blindboy mar chuid de shliocht inar dhein sé plé beag ar iarmhairtí cumarsáide na ngnéithe doicheallacha cosantacha is féidir a bheith i gceist le Béarla na hÉireann agus ar an gcomhthéacs coilíneach as ar fáisceadh an chanúint áirithe sin.

An ‘gotten’ sin a bhí aige san abairt sin, is é leagan Mheiriceá Thuaidh é den aidiacht bhriathartha ‘got’. Fianaise é sin ann féin ar an síorathrú atá ag teacht ar Bhéarla na hÉireann le tionchar an Oileáin Úir agus le tionchair eile nach é. Fianaise is ea é sin chomh maith ar luach fhoclóirí Bhéarla na hÉireann go nuige seo – cáipéisí sóisialta atá iontu, taifeadtaí ar sheanchaint na tíre seo sna blianta aníos go dtí an tréimhse inar ghéaraigh ar fad ar an domhandú.

Ach ní cosúil gur rith an tionchar Meiriceánach le Blindboy, nó más rud é gur rith, níor admhaigh sé anso é. Dhein sé rud is fearr ná san. Tharraing sé aird ar an mbunús tíoránta coilíneach ónar eascair traidisiún an Bhéarla in Éirinn, agus thug sé aitheantas don nGaeilge agus do theanga na mincéirí mar na príomhtheangacha a d’imir tionchar ar Bhéarla na hÉireann.

Scrígh Diarmait Mac Giolla Críost tráth ar an mbealach inar fhorbair canúint ‘Jailtachta’ i measc cimí poblachtánacha an fhichiú haois. Ar an gcuma chéanna, bhí Blindboy Boatclub ag tagairt ina réamhrá gairid le The Dictionary of Hiberno-English d’fhorbairt leanúnach Bhéarla na hÉireann i measc na dteifeach istigh in ionaid soláthair dhírigh. 

Fáilte á cur aige roimh an bhforbairt a dhéanfar amach anso ar Bhéarla na hEireann de dhroim na dtionchar ón Afraic, ó Oirthear na hEorpa agus ón Áis sna glúinte le teacht. Agus sa mhéid sin, bhí géarchúis shochtheangeolaíoch ar taispeáint aige, géarchúis lena dtuilltear dó an gradam a bhaineann le bheith ina údar réamhrá i bhfoclóir dá shuntas seo. Bímis aontaithe san éagsúlacht teangan, bíodh san ina Ghaeilge nó ina Bhéarla na hÉireann.

Níos mó

Cláraigh do nuachtlitir PEIG

  • Conradh na Gaeilge
  • Foras na Gaeilge